De paardenmond is een van de belangrijkste, maar tegelijkertijd vaak minst begrepen onderdelen van het paard. Toch heeft de mond veel invloed op hoe een paard eet, het bit aanneemt en reageert op de hulpen van de ruiter.
Bij problemen in de aanleuning wordt al snel gekeken naar de training, de ruiterhand of het gebruikte bit. Dat zijn belangrijke factoren, maar soms ligt een deel van de verklaring in de anatomie of gezondheid van de paardenmond.
De vorm van de kaken, de beschikbare ruimte voor de tong, de ontwikkeling van het gebit en eventuele tandheelkundige afwijkingen kunnen invloed hebben op het comfort van het paard. Dit comfort is belangrijk voor een ontspannen en duidelijke communicatie tussen de paardenmond en de ruiterhand.
In deze blog ontdek je zeven interessante feitjes over de paardenmond. Ze helpen je begrijpen waarom een goed passend bit altijd moet aansluiten bij het individuele paard.
Er wordt vaak gezegd dat de tanden en kiezen van een paard een leven lang blijven groeien. Dat is niet helemaal juist.
Paarden hebben zogenaamde hypsodonte tanden en kiezen. Een groot deel van iedere tand bevindt zich bij een jong paard nog in de kaak. Terwijl het zichtbare gedeelte door het kauwen afslijt, komt er langzaam meer van deze reservetand boven het tandvlees uit. Dit wordt eruptie genoemd.
De tanden groeien dus niet onbeperkt vanuit de wortel door. Het aanwezige tandmateriaal wordt gedurende het leven langzaam opgebruikt. Bij oudere paarden kan de resterende reservetand uiteindelijk kort worden, waardoor kiezen minder goed kunnen functioneren of verloren kunnen gaan.
In het ideale geval houden slijtage en eruptie elkaar lange tijd in balans. Dat lukt echter niet altijd. Door de stand van de kaken, het voer, het kauwpatroon of afwijkingen in het gebit kunnen tanden en kiezen ongelijkmatig afslijten.
Hierdoor kunnen onder andere ontstaan:
Scherpe glazuurpunten
Haken
Verhoogde of verlengde kiezen
Ongelijke kauwvlakken
Beschadigingen aan wangen of tong
Problemen met het fijnmalen van voer
Een paard met gebitsproblemen laat dit niet altijd duidelijk tijdens het eten zien. Sommige paarden blijven ogenschijnlijk normaal eten, maar reageren onder het zadel wel anders op het bit of de teugelhulpen.
Regelmatige controle van de volledige mond blijft daarom belangrijk, ook wanneer je paard geen voer laat vallen of zichtbaar moeite heeft met kauwen.
De paardenmond biedt vaak minder ruimte voor een bit dan je aan de buitenkant zou verwachten. De tong vult een groot gedeelte van de mondholte en ligt tussen de onderkaak, het bit en het gehemelte.
De dikte en vorm van de tong verschillen per paard. Sommige paarden hebben een relatief dunne tong en meer ruimte in de mond. Andere paarden hebben een volle tong die al veel van de beschikbare ruimte inneemt.
Dit heeft direct gevolgen voor de bitkeuze.
Een dik bit wordt regelmatig als zachter of vriendelijker gezien, omdat het de druk over een groter oppervlak kan verdelen. Dit werkt alleen wanneer er voldoende ruimte voor het mondstuk aanwezig is.
Bij een paard met een volle tong en weinig ruimte kan een dik mondstuk juist:
De tong voortdurend samendrukken
Het slikken bemoeilijken
Druk tegen het gehemelte veroorzaken
Voor onrust in de mond zorgen
Het paard laten proberen aan de druk te ontsnappen
Mogelijke reacties zijn het openen van de mond, de tong naar buiten steken, achter de teugel kruipen, het hoofd omhoogbrengen of juist zwaar op de hand worden.
Een dunner bit kan in zo’n mond comfortabeler liggen. Dat betekent niet dat dunner altijd beter is. De vorm, flexibiliteit, drukverdeling en hand van de ruiter blijven eveneens belangrijk.
Bij een paard is de bovenkaak breder dan de onderkaak. De bovenste en onderste kiezen staan daardoor niet volledig recht boven elkaar.
Door deze natuurlijke bouw ontstaan bij het kauwen verschillende slijtagepatronen. Wanneer de slijtage niet voldoende gelijkmatig verloopt, kunnen scherpe glazuurpunten ontstaan aan:
De buitenzijde van de bovenste kiezen
De binnenzijde van de onderste kiezen
Deze scherpe punten kunnen de binnenkant van de wangen of de zijkanten van de tong irriteren. Dat kan ongemak geven tijdens het eten, maar ook wanneer een bit, neusriem of teugeldruk de wang tegen de kiezen drukt.
De vorm van de onderkaak beïnvloedt daarnaast hoeveel ruimte er beschikbaar is voor de tong en het bit. Een smalle onderkaak kan samengaan met minder ruimte in de mond, maar de buitenkant van het hoofd vertelt niet altijd precies hoe de mond er vanbinnen uitziet.
Voor een goede bitkeuze moet daarom naar de daadwerkelijke mondanatomie worden gekeken, en niet alleen naar het ras, de hoofdomvang of de vermoedelijke bitmaat.
Het aantal tanden verschilt per paard.
Een volwassen merrie heeft doorgaans tussen de 36 en 40 tanden. Een volwassen hengst of ruin heeft meestal tussen de 40 en 44 tanden. Het verschil wordt vooral veroorzaakt door het wel of niet aanwezig zijn van hengsten- of haaktanden en wolfstanden.
De meeste paarden hebben:
12 snijtanden
24 kiezen
Mogelijk vier haaktanden
Mogelijk één tot vier wolfstanden
Niet iedere merrie mist haaktanden en niet iedere hengst of ruin heeft ze even duidelijk ontwikkeld. Ook wolfstanden zijn niet bij ieder paard aanwezig.
Deze verschillen laten zien dat niet iedere paardenmond op dezelfde manier is opgebouwd. Twee paarden van hetzelfde ras, dezelfde leeftijd en ongeveer dezelfde hoofdomvang kunnen toch een heel andere mondanatomie hebben.
Daarom zegt een standaard bitmaat of een advies op basis van ras alleen weinig over welk bit werkelijk comfortabel ligt.
Een veulen heeft een melkgebit. De eerste melktanden verschijnen meestal al rond of kort na de geboorte. Later worden deze vervangen door blijvende tanden.
Het wisselen van de snijtanden en melkkiezen begint doorgaans rond een leeftijd van 2,5 jaar. De meeste blijvende tanden zijn rond het vijfde levensjaar aanwezig. Tijdens deze periode kunnen losse melktandrestanten, ook wel doppen of caps genoemd, irritatie geven.
De periode waarin veel jonge paarden worden ingereden, valt dus precies samen met een periode waarin er in de mond veel verandert.
Een jong paard kan tijdens het wisselen tijdelijk anders reageren op:
Het bit in de mond nemen
Druk op de teugels
Links of rechts buigen
Kauwen en slikken
Het vragen van aanleuning
Het dragen van een neusriem
Mogelijke signalen zijn hoofdschudden, plotselinge onrust, het openen van de mond, scheefheid of minder graag contact aannemen.
Dit hoeft niet automatisch door het wisselen te komen. Training, spanning, lichamelijke ontwikkeling en de ruiterhand spelen eveneens mee. Bij een plotselinge verandering is het echter verstandig om de mond en het gebit mee te laten beoordelen.
Het bit dat op driejarige leeftijd passend is, hoeft bovendien niet automatisch enkele jaren later nog de beste keuze te zijn. De mond en het gebit blijven zich tijdens deze jonge jaren ontwikkelen.
Wolfstanden zijn kleine eerste premolaren die meestal vlak voor de bovenste kiezen liggen. Ze kunnen ook in de onderkaak voorkomen, maar dat gebeurt minder vaak.
Niet ieder paard heeft wolfstanden. Wanneer ze aanwezig zijn, komen ze meestal al rond een leeftijd van vijf tot zes maanden door. Ze kunnen aan één of beide kanten voorkomen en verschillen sterk in vorm en formaat. Sommige wolfstanden zijn duidelijk zichtbaar, terwijl andere nauwelijks boven het tandvlees uitkomen of volledig onder het tandvlees verborgen liggen.
Een wolfstand veroorzaakt niet automatisch problemen. De ligging ten opzichte van het bit is bepalend.
Wanneer een wolfstand dicht bij het bit ligt, een scherpe rand heeft of gevoelig is, kan contact ongemak veroorzaken. Een paard kan dan bijvoorbeeld:
Terughoudend zijn in het aannemen van het bit
Het hoofd schudden
De mond openen
Plotseling reageren op één teugel
Zich tegen de hand verzetten
Moeite hebben met een stabiele aanleuning
Wolfstanden worden daarom bij sportpaarden regelmatig beoordeeld en, wanneer daar een reden voor is, verwijderd. Niet iedere wolfstand hoeft standaard te worden getrokken. De beslissing hangt af van de positie, vorm, gevoeligheid en het gebruik van het paard. Scherpe wolfstanden worden in verband gebracht met weerstand tegen het bit.
Laat wolfstanden altijd beoordelen door een dierenarts of deskundige gebitsbehandelaar. Het verwijderen ervan is een tandheelkundige ingreep en moet zorgvuldig, met passende verdoving en pijnbestrijding, worden uitgevoerd.
Bij gebitsproblemen denken veel mensen vooral aan slecht eten, proppen maken of gewichtsverlies. Een paard kan echter ook subtielere signalen laten zien.
Mogelijke aanwijzingen voor mond- of gebitsongemak zijn:
Het bit moeilijk aannemen
Hoofdschudden tijdens het rijden
De mond openen
Problemen met één teugel
Het hoofd scheefhouden
Het contact ontwijken
Onrustig of overmatig kauwen
Minder goed eten of voer laten vallen
Een onaangename geur uit de mond
Onverteerde voerresten in de mest
Zwellingen rond kaak of hoofd
Een paard met tandheelkundig ongemak kan terughoudend zijn om het bit aan te nemen, met het hoofd schudden of zich tegen de training verzetten.
Toch moet je voorzichtig zijn met het rechtstreeks koppelen van ieder rijtechnisch probleem aan het gebit. Scheefheid, moeite met nageven of weerstand kunnen ook voortkomen uit training, het zadel, lichamelijke klachten, het hoofdstel, het bit of de ruiterhand.
De mond is dus niet altijd dé oorzaak, maar wel een belangrijk onderdeel dat moet worden meegenomen wanneer problemen blijven terugkomen.
Een groot deel van het paardengebit ligt diep in de mond en is vanaf de buitenkant niet zichtbaar. Alleen naar de voortanden kijken geeft daarom geen volledig beeld.
Voor een goede mondinspectie moet de volledige mond worden beoordeeld. Daarbij wordt onder andere gekeken naar:
De snijtanden
De kiezen
De slijtage van de kauwvlakken
Scherpe glazuurpunten
Wolfstanden
Losse melktandrestanten
Wondjes aan tong of wangen
Afwijkingen in de stand van het gebit
Beschadigde of zieke tanden
De conditie van het tandvlees
Afhankelijk van wat tijdens het onderzoek wordt gevonden, kan aanvullend onderzoek zoals röntgenonderzoek of andere beeldvorming nodig zijn.
Hoe vaak een paard gecontroleerd moet worden, verschilt per leeftijd, gebit en individuele situatie. Jonge paarden tijdens de ontwikkeling van het blijvende gebit, oudere paarden en paarden met bekende afwijkingen kunnen vaker controle nodig hebben.
Laat je daarin adviseren door de behandelend dierenarts of gebitsdeskundige.
Een gezond gebit en een goed passend bit zijn twee verschillende zaken, maar ze kunnen niet volledig los van elkaar worden gezien.
Zelfs een anatomisch passend bit kan onprettig aanvoelen wanneer er scherpe glazuurpunten, gevoelige wolfstanden, wondjes of wisselproblemen aanwezig zijn. Andersom lost een gebitsbehandeling niet automatisch ieder probleem met de aanleuning op wanneer het bit niet bij de mond past.
Bij de keuze van een bit moet onder andere rekening worden gehouden met:
De breedte van de mond
De beschikbare ruimte
De vorm en dikte van de tong
De hoogte van het gehemelte
De vorm en gevoeligheid van de lagen
De dikte van het mondstuk
De vorm van het mondstuk
Het kaakstuk
De stabiliteit of beweeglijkheid
De manier waarop het paard op druk reageert
De hand van de ruiter
Een paard met een volle tong en weinig ruimte kan bijvoorbeeld baat hebben bij een dunner mondstuk of passende tongvrijheid. Een paard dat onrustig wordt van veel beweging kan juist prettiger reageren op een stabiel kaakstuk, zoals een bustrens of kneveltrens.
Er bestaat daarom geen universeel zachtste of beste bit. Een bit is pas vriendelijk wanneer het qua vorm, maat en werking past bij het individuele paard en op een rustige manier wordt gebruikt.
Een paard probeert ongemak niet bewust lastig of vervelend te maken. Gedrag zoals het openen van de mond, de tong naar buiten steken of het hoofd schudden is informatie.
Dat betekent niet dat ieder signaal automatisch door het gebit of bit komt. Het betekent wel dat het verstandig is om serieus te onderzoeken waarom het gedrag ontstaat.
Kijk bij aanhoudende problemen daarom naar het totale plaatje:
Is het gebit recent en volledig gecontroleerd?
Past het bit bij de mondanatomie?
Heeft het bit de juiste breedte en dikte?
Hangt het bit op de juiste hoogte?
Past het hoofdstel?
Kan het paard de kaak vrij bewegen?
Zijn er lichamelijke klachten?
Is de ruiterhand stabiel en voldoende nageeflijk?
Begrijpt het paard de gevraagde hulpen?
Door deze onderdelen gezamenlijk te beoordelen, voorkom je dat je steeds van bit wisselt zonder de werkelijke oorzaak te vinden.
De paardenmond is complex en verandert gedurende het leven. De tong, kaken, tanden, kiezen en beschikbare ruimte bepalen mede welk mondstuk comfortabel kan liggen.
Een passend bit kies je daarom niet alleen op basis van wat populair is, wat een stalgenoot gebruikt of welk materiaal als zacht wordt omschreven. Je kijkt naar de individuele anatomie, de gezondheid van de mond en de reactie van het paard.
Twijfel je of het huidige bit goed past? Lees dan ook onze blog over hoe je een goed passend bit voor je paard vindt.
Tijdens een bit- en hoofdstelfitting kijken we naar de mondanatomie, de maat en ligging van het bit, de pasvorm van het hoofdstel en de reactie van het paard tijdens het rijden. Zo kunnen verschillende passende mogelijkheden gecontroleerd met elkaar worden vergeleken.
Bekijk ons assortiment bitten of plan een bit- en hoofdstelfitting voor persoonlijk advies.
Laatst bijgewerkt: augustus 2026
Geen reacties gevonden.
